W ciągu pierwszych pięciu tygodni Państwowa Inspekcja Pracy przeprowadziła ponad 100 kontroli, wydała 121 nakazów ustalenia istnienia stosunku pracy i odnotowała 201 przypadków dobrowolnego przekwalifikowania umów. W ciągu pierwszych ośmiu miesięcy 2026 r. wpłynęło 1794 skargi, wobec 619 w analogicznym okresie poprzedniego roku.
Dla polskich firm IT ma to szczególne znaczenie. Około 47% specjalistów pracuje w modelu B2B, dlatego mamy do czynienia ze zmianą o charakterze strukturalnym, a nie jedynie z kolejnym elementem compliance.
Co może teraz inspektor pracy?
Nowelizacja ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. 2026 poz. 473) została opublikowana 7 kwietnia 2026 r. i weszła w życie po trzech miesiącach. Realizuje ona kamień milowy polskiego planu odbudowy dotyczący segmentacji rynku pracy.
Postępowanie rozpoczyna się od nakazu usunięcia naruszenia. Jeżeli pracodawca nie zastosuje się do nakazu, okręgowy inspektor pracy może wydać decyzję stwierdzającą istnienie stosunku pracy.
Od decyzji można odwołać się do sądu pracy w terminie miesiąca, a odwołanie wstrzymuje jej wykonanie, z wyjątkiem przypadków dotyczących pracowników objętych szczególną ochroną.
Skutki decyzji powstają od dnia jej wydania. Sama decyzja nie tworzy odpowiedzialności za okres wcześniejszy, natomiast 12-miesięczne okno pozwala pracodawcy, który dobrowolnie przekwalifikował umowy, uniknąć odpowiedzialności za wykroczenie.
Są dwa aspekty, które łatwo przeoczyć.
Po pierwsze, nie ma wyjątku dla osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą. Pomysł wprowadzenia testu przedsiębiorcy, który chroniłby zarejestrowaną działalność gospodarczą, został odrzucony. W rezultacie programista prowadzący JDG jest oceniany na podstawie art. 22 § 1 Kodeksu pracy na takich samych zasadach jak inne modele współpracy.
Po drugie, prospektywny charakter decyzji nie zamyka kwestii dotyczących wcześniejszego okresu. Składki ZUS wraz z odsetkami, podatek dochodowy, wynagrodzenie za urlop, wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych oraz okresy wypowiedzenia mogą nadal być przedmiotem decyzji ZUS i roszczeń dochodzonych na podstawie art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego. Materiały zgromadzone podczas kontroli mogą również znacząco ułatwić dochodzenie takich roszczeń.
Jakie czynniki mogą prowadzić do przekwalifikowania B2B w stosunek pracy?
Art. 22 § 1 Kodeksu pracy wskazuje cechy stosunku pracy: wykonywanie pracy określonego rodzaju, pod kierownictwem pracodawcy, w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym, za wynagrodzeniem. Art. 22 § 1(1) sprawia, że nazwa umowy nie ma znaczenia, natomiast art. 22 § 1(2) zakazuje zastępowania umowy o pracę umową cywilnoprawną, jeżeli występują wskazane cechy stosunku pracy.
Sądy oceniają, które cechy stosunku prawnego mają charakter dominujący. W sprawie II PK 189/14 Sąd Najwyższy analizował sytuację osoby samozatrudnionej, której umowa o współpracy w istocie odtwarzała wcześniejszy stosunek pracy: stałe miesięczne wynagrodzenie, obecność w godzinach od 8:00 do 16:00, codzienne raportowanie, samochód służbowy oraz zadania wyznaczane przez spółkę. Relację uznano za stosunek pracy.
W praktyce dla firmy IT ryzyko przekwalifikowania mogą zwiększać w szczególności:
- obowiązkowe stand-upy o stałej porze;
- urlop wymagający akceptacji w wewnętrznym systemie firmy;
- brak prawa do ustanowienia zastępstwa;
- korzystanie z firmowego laptopa i adresu e-mail;
- praca wyłącznie dla jednego klienta;
- miesięczne wynagrodzenie zamiast wynagrodzenia za określony rezultat;
- stanowisko ujęte w strukturze organizacyjnej firmy.
Model B2B, który lepiej odzwierciedla samodzielną relację z wykonawcą, wygląda inaczej. Może obejmować:
- SOW określający zakres rezultatów i zasady ich odbioru;
- rzeczywiste prawo do ustanowienia zastępstwa;
- własny sprzęt i ubezpieczenie wykonawcy;
- możliwość współpracy z innymi klientami;
- faktury powiązane z realizowanymi rezultatami.
Przeniesienie obecnego pracownika na B2B przy zachowaniu tych samych obowiązków od razu wiąże się z wysokim ryzykiem przekwalifikowania, a dodatkowo rodzi kwestię stosowania do wykonawcy podatku liniowego lub ryczałtu w danym roku.
Transgraniczny wymiar współpracy
Wiele polskich firm IT współpracuje z programistami mieszkającymi poza Polską. W takich przypadkach dochodzą trzy kwestie, których sama krajowa analiza modelu B2B nie obejmuje.
Ubezpieczenia społeczne
Zasady koordynacji zabezpieczenia społecznego nie obejmują wszystkich takich przypadków. Rozporządzenie 883/2004 ma zastosowanie w UE i EOG.
Polska ma dwustronne umowy z Ukrainą, obowiązujące od 2013 r., oraz z Białorusią, obowiązujące od kwietnia 2022 r., ale nie ma takich umów z Gruzją, Kazachstanem ani Armenią. W pozostałych przypadkach zastosowanie mają przepisy krajowe poszczególnych państw.
Zakład / stałe miejsce prowadzenia działalności
Kontrahent znajdujący się za granicą, który regularnie zawiera umowy w imieniu spółki lub odgrywa główną rolę w ich zawieraniu, może doprowadzić do powstania stałego zakładu spółki w kraju, w którym działa.
Pozostawienie prawa do podpisywania umów w Polsce stanowi niedrogie zabezpieczenie.
Status pobytowy
Programista, który fizycznie przebywa w Polsce, powinien posiadać zezwolenie na pobyt umożliwiające prowadzenie działalności gospodarczej.
Ustawa z 20 marca 2025 r. o powierzaniu pracy cudzoziemcom ma zastosowanie od czerwca 2025 r. Szczególny reżim dotyczący obywateli Ukrainy, ograniczony ustawą z 23 stycznia 2026 r., obowiązuje do 4 marca 2027 r.
Prawa do kodu: odrębne ryzyko przy B2B
Zgodnie z art. 74(3) ustawy o prawie autorskim prawa do programu komputerowego stworzonego przez pracownika w ramach wykonywania obowiązków ze stosunku pracy przechodzą na pracodawcę automatycznie.
Model B2B nie zapewnia analogicznego mechanizmu. Przeniesienie praw wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności (art. 53), powinno wyraźnie wskazywać pola eksploatacji (art. 41(2)) i nie może obejmować pól eksploatacji nieznanych w chwili zawarcia umowy (art. 41(4)).
Umowa powinna również regulować zgodę na wykonywanie praw zależnych, zobowiązanie do niewykonywania autorskich praw osobistych oraz przeniesienie tych obowiązków na pracowników i podwykonawców samego wykonawcy.
W ramach due diligence przy rundzie inwestycyjnej lub sprzedaży spółki dokumenty te są przedmiotem analizy. Materiały dotyczące przekwalifikowania umów, znajdujące się obok takiej dokumentacji, mogą również budzić dodatkowe zainteresowanie.
Rekomendacje REVERA
- Weryfikuj umowy w odniesieniu do faktycznego sposobu wykonywania współpracy. Problemem rzadko jest sam wzór umowy — istotny jest sposób, w jaki relacja funkcjonuje w praktyce.
- Wykorzystaj możliwość dobrowolnego przekwalifikowania do lipca 2027 r. w przypadku ról, które w sposób oczywisty nie przeszłyby kontroli.
- W przypadku rzeczywistych relacji B2B oprzyj model współpracy na rezultatach, prawie do ustanowienia zastępstwa i samodzielności wykonawcy — a następnie prowadź współpracę zgodnie z tym modelem.
- Uporządkuj łańcuch praw do rezultatów pracy: pisemne przeniesienie praw, określenie pól eksploatacji, prawa zależne, prawa osobiste oraz obowiązki dotyczące podwykonawców.
- Podziel kontrahentów według kraju zamieszkania pod kątem składek na ubezpieczenia społeczne, podatku u źródła i ryzyka powstania stałego zakładu. Zweryfikuj również status pobytowy oraz datę 4 marca 2027 r.
Jak REVERA może pomóc?
Praktyka Arbitration & IT Disputes REVERA Polska przeprowadza audyty struktur współpracy z kontrahentami dla firm IT, przygotowuje dokumentację dotyczącą modeli B2B i stosunku pracy, a także wspiera zespoły rozproszone w kwestiach podatkowych i praw do rezultatów pracy.
Jeżeli Twoja firma IT współpracuje z programistami w modelu B2B, REVERA może przeprowadzić kompleksowy przegląd umów oraz faktycznego sposobu organizacji pracy, a także przeanalizować transgraniczne, podatkowe i IP aspekty takiego modelu.
